काठमाडौँमा ‘नेपाल अक्षरा: नेपाल क्यालिग्राफी फेस्टिभल २०२६’ सुरु

नेपालका ऐतिहासिक लिपिहरूको समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा र समकालीन अक्षर कला (क्यालिग्राफी) को संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यका साथ राजधानीमा ‘नेपाल अक्षरा: नेपाल क्यालिग्राफी फेस्टिभल २०२६’ भव्य रूपमा सुरु भएको छ । क्यालिजात्रा फाउन्डेसन तथा क्यालिग्राफी नेपालको संयुक्त आयोजना र नेपाल ललितकला प्रज्ञा-प्रतिष्ठान (नाफा) को सहकार्यमा यस बृहत् राष्ट्रिय महोत्सवको आयोजना गरिएको हो ।

नेपालको हजारौँ वर्ष पुरानो लिपि परम्परालाई संरक्षण गर्दै समकालीन कला र आधुनिक प्रविधिसँग जोड्न आयोजित यस महोत्सवले राजधानीका कलापारखी, अनुसन्धानकर्ता, प्राज्ञ तथा युवा पुस्ताको विशेष ध्यान खिचेको छ । काठमाडौँको नक्सालस्थित नेपाल ललितकला प्रज्ञा-प्रतिष्ठान (नाफा) को परिसरमा शनिबार एक भव्य समारोहका बीच यस महोत्सवको औपचारिक उद्घाटन सम्पन्न भएको छ । उद्घाटन समारोहमा प्रमुख अतिथिका रूपमा काठमाडौँ महानगरपालिकाकी कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डङ्गोल उपस्थित भएकी छन् । शनिबारदेखि सुरु भएको यो पाँच दिने महोत्सव आगामी अक्टोबर ७ तारिखसम्म निरन्तर सञ्चालन हुने व्यवस्था मिलाइएको छ ।

प्राचीन इतिहास र ऐतिहासिक लिपिको दुर्लभ सङ्गालो
महोत्सवको प्रमुख आकर्षणका रूपमा नेपालका विभिन्न कालखण्डमा प्रचलित ऐतिहासिक लिपि तथा अभिलेखहरूको व्यवस्थित प्रदर्शनी रहेको छ । प्रदर्शनी कक्षमा प्राचीन समयदेखिका शिलापत्र, ताडपत्र र हस्तलिखित पाण्डुलिपिका उतारहरू आकर्षक ढङ्गले सजाइएका छन् । कपिलवस्तुको निग्लीहवास्थित प्रसिद्ध अशोक स्तम्भमा कुँदिएको पाली भाषाको प्राचीन ब्राह्मी लिपिको अभिलेख प्रदर्शनीमा विशेष रूपमा राखिएको छ । यसले नेपालमा लिपिको प्राचीनता र ऐतिहासिक पृष्ठभूमिलाई स्पष्ट पारेको छ ।

यसैगरी, लिच्छविकालका महत्त्वपूर्ण अभिलेखहरू जस्तै पलाञ्चोक विजयश्री भगवती मन्दिर परिसरको अभिलेख, यँगू तेबहालको शिलापत्र तथा यल (पाटन) को तंगः ल्यह गःहिति (धारा) को अभिलेखहरू लिपिबद्ध गरी प्रदर्शनीमा प्रस्तुत गरिएको छ । चांगुनारायणस्थित राजा मानदेवको अभिलेख तथा देउपाटनका ऐतिहासिक शिलापत्रका उताराहरूले दर्शकहरूलाई प्राचीन कालको अक्षर संरचना बुझ्न सघाउ पुर्‍याएका छन् । मध्यकालीन इतिहासलाई उजागर गर्ने विभिन्न संवत्मा कोरिएका नेपाल लिपिका ऐतिहासिक ताडपत्र तथा परम्परागत कागजका पाण्डुलिपिहरू पनि प्रदर्शनीमा राखिएका छन् ।

ललितपुरको यलस्थित कुम्भेश्वर मन्दिर परिसरमा फेला परेको प्राचीन देवनागरी लिपिको ऐतिहासिक अभिलेखलाई पनि तुलनात्मक अध्ययनका लागि प्रस्तुत गरिएको छ ।

परम्परागत धातुकला र अक्षरको सौन्दर्य

प्रदर्शनीमा केवल कागज र ताडपत्र मात्र नभई नेपाली परम्परागत धातुकलामा कुँदिएका अक्षरहरूको नमूना समेत समावेश गरिएको छ । परम्परागत धातुको पाटीमा आकर्षक ढङ्गले कुँदिएका अक्षर तथा नामपाटीहरूले परम्परागत कालिगढको सीप र लिपिको सौन्दर्यलाई प्रत्यक्ष उजागर गरेका छन् । यसले काठमाडौँ उपत्यकाको धातुकलामा लिपिको प्रयोग कति समृद्ध थियो भन्ने तथ्यलाई पुष्टि गरेको छ ।

समकालीन कला, टाइप्रोग्राफी र सडक कलाको संयोजन
‘नेपाल अक्षरा’ महोत्सवले प्राचीन इतिहासलाई मात्र समेटेको छैन, बरु यसले समकालीन अक्षर कला, आधुनिक टाइप्रोग्राफी र सडक कलालाई समेत उत्तिकै गौरवका साथ स्थान दिएको छ । युवा कलाकारहरूले तयार पारेका देवनागरी टाइप्रोग्राफी पोस्टरहरूमा वर्णमालाका व्यञ्जन तथा स्वर वर्णहरूलाई आधुनिक ढङ्गले ढालेर सुन्दर कवितात्मक प्रस्तुतिसँग संयोजन गरिएको छ ।
प्रदर्शनी कक्षमा आधुनिक भित्ते कला (Graffiti) का विभिन्न फ्रेमहरू सजाइएका छन्, जसमा परम्परागत अक्षर र आधुनिक ‘पप-आर्ट’ तथा सडक संस्कृतिको सुन्दर संयोजन देख्न सकिन्छ ।

क्यानभासमा कोरिएका रङ्गीन चित्रकलाहरूमा परम्परागत नेपाली बाजागाजा, सांस्कृतिक पहिरन, सामाजिक सन्देश तथा समकालीन भावहरूलाई क्यालिग्राफी र टाइप्रोग्राफीका माध्यमबाट प्रस्तुत गरिएको छ । नेपाली कला र संस्कृतिलाई आधुनिक दृश्य भाषासँग जोडेर प्रस्तुत गरिएका यस्ता कलाकृतिहरूले युवा विद्यार्थी तथा कलाकारहरूलाई विशेष रूपमा प्रेरित गरेका छन् ।

पाँच दिने महोत्सवका प्रमुख गतिविधिहरू
महोत्सव अवधिभर दर्शक तथा कलाप्रेमीहरूलाई सक्रिय रूपमा सहभागी गराउन विविध रचनात्मक कार्यक्रमहरू सञ्चालनमा ल्याइएका छन् ।

• क्यालिग्राफी प्रदर्शनी (Calligraphy Exhibition): ऐतिहासिक लिपिदेखि आधुनिक क्यालिग्राफी कलाकृतिहरूको विस्तृत प्रदर्शनी पाँचै दिन खुला रहने व्यवस्था मिलाइएको छ ।
• प्रत्यक्ष क्यालिग्राफी प्रस्तुति (Live Calligraphy): महोत्सव परिसरमा आगन्तुकहरूका अगाडि वरिष्ठ तथा उदीयमान कलाकारहरूले विभिन्न लिपिमा प्रत्यक्ष अक्षर कोरेर कला प्रदर्शन गर्ने सत्र सुरु गरिएको छ ।
• क्यालिग्राफी कार्यशाला (Calligraphy Workshop): लिपि सिक्न र क्यालिग्राफीको आधारभूत सीप हासिल गर्न चाहने विद्यार्थी तथा इच्छुक व्यक्तिहरूका लागि अन्तरक्रियात्मक कार्यशाला सञ्चालन गरिएको छ ।
• प्रत्यक्ष कविता वाचन (Live Poetry): शब्द र दृश्य कलाको मेल गराउँदै प्रत्यक्ष कविता वाचन कार्यक्रमको संयोजन गरिएको छ ।
• क्यालिग्राफी आर्ट सप (Calligraphy Art Shop): क्यालिग्राफीका लागि आवश्यक पर्ने विशेष कलम, मसी, कागज तथा कलाकृतिहरू खरिद गर्न चाहनेहरूका लागि आर्ट सप सञ्चालनमा ल्याइएको छ ।
• एप तथा फन्ट विमोचन (App/Font Launch): नेपालका परम्परागत लिपिहरूलाई आधुनिक प्रविधि, मोबाइल तथा कम्प्युटरमा सजिलै टाइप गर्न सकिने गरी नयाँ डिजिटल फन्ट र मोबाइल एपहरूको औपचारिक विमोचन गरिएको छ ।
  प्रविधिमैत्री लिपि र नयाँ पुस्तामा आकर्षण
  आयोजकहरूका अनुसार नेपालमा रहेका विभिन्न मौलिक लिपिहरू केवल सङ्ग्रहालय र पुराना पाण्डुलिपिमा मात्र सीमित नरहून् भन्ने उद्देश्यले यस पटक प्रविधिलाई उच्च प्राथमिकता दिइएको छ ।